HƯỚNG TỚI KỶ NIỆM 75 NĂM NGÀY TRUYỀN THỐNG HẢI QUAN VIỆT NAM (10/9/1945-10/9/2020)- 75 NĂM XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN HẢI QUAN VIỆT NAM
Nguyễn Hòa (Theo "Đề cương tuyên truyền 75 năm xây dựng và phát triển Hải quan Việt Nam")1/09/2020 9:00 AM
​Hòa trong không khí phấn khởi của toàn Đảng, toàn quân và toàn dân cả nước kỷ niệm 75 năm Cách mạng Tháng Tám thành công, Quốc khánh 2/9 và chào mừng Đại hội Đảng các cấp, tiến tới Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIII, Đảng bộ - Cục Hải quan tỉnh Quảng Ninh trân trọng tự hào chào mừng kỷ niệm 75 năm ngày thành lập Hải quan Việt Nam (10/9/1945 – 10/9/2020).
Ngày 10 tháng 9 năm 1945, chỉ 8 ngày sau khi đất nước giành độc lập, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Võ Nguyên Giáp thừa ủy quyền của Chủ tịch Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ký Sắc lệnh số 27 - SL thành lập ""Sở thuế quan và thuế gián thu"" tiền thân của Hải quan Việt Nam ngày nay. Sự kiện quan trọng này đã đánh dấu sự ra đời của Hải quan Việt Nam và khẳng định Hải quan là một công cụ không thể thiếu của một quốc gia độc lập, có chủ quyền.
Từ đó đến nay đã trải qua 75 năm xây dựng và trưởng thành, Hải quan Việt Nam luôn đồng hành cùng dân tộc, vượt qua muôn vàn khó khăn, thử thách, hy sinh để đi lên, hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ mà Đảng, Nhà nước và nhân dân giao phó, góp phần quan trọng, xứng đáng vào sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.
I- GIAI ĐOẠN 1945 – 1954
Ngày 29/5/1946, theo Sắc lệnh số 75/SL của Chủ tịch Hồ Chí Minh về tổ chức của Bộ Tài chính, Sở Thuế quan và Thuế gián thu được đổi thành Nha Thuế quan và thuế gián thu thuộc Bộ Tài chính.
Trong 9 năm kháng chiến chống thực dân Pháp, Nha Thuế quan và Thuế gián thu thực hiện nhiệm vụ đấu tranh, phong toả kinh tế địch, bảo vệ và thúc đẩy sản xuất ở vùng tự do; tận thu cho ngân sách quốc gia để đảm bảo các nhu cầu thiết yếu của kháng chiến và dân sinh góp phần đưa cuộc kháng chiến đến thắng lợi hoàn toàn.
Trong công cuộc xây dựng Chủ nghĩa xã hội ở Miền Bắc, đấu tranh giải phóng miền Nam thống nhất Đất nước: Hải quan được xác định là công cụ bảo đảm thực hiện đúng đắn chế độ Nhà nước độc quyền về ngoại thương, ngoại hối, thi hành chính sách thuế quan (thu thuế hàng hóa phi mậu dịch), tiếp nhận hàng hóa viện trợ và chống buôn lậu qua biên giới. Hải quan hoạt động theo phương châm ""bám cửa khẩu, bám tầu thuyền"",""đón hàng xuất, theo hàng nhập"" và thực hiện khẩu hiệu ""Tất cả cho tiền tuyến"".
II- GIAI ĐOẠN 1975 – 1986
Ngay sau ngày giải phóng hoàn toàn Miền Nam 30/4/1975, Hải quan cũng là một trong những lực lượng đầu tiên tiến vào Sài Gòn và các thành phố lớn để tiếp quản các cơ sở làm việc, tài liệu của Hải quan chính quyền Sài Gòn, đồng thời tổ chức triển khai ngay hoạt động của Hải quan Việt Nam thống nhất để phục vụ công cuộc tái thiết đất nước.
Hải quan triển khai hoạt động trên địa bàn cả nước suốt từ biên giới phía Tây Nam, ở cảng biển, sân bay quốc tế, bưu cục ngoại dịch, trạm trả hàng. Thời kỳ này, hoạt động buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới có biểu hiện phức tạp. Trước tình hình đó, ngày 30/8/1984, Hội đồng Nhà nước ra Nghị quyết 547/NQ-HĐNN phê chuẩn việc thành lập Tổng cục Hải quan trực thuộc Hội đồng Bộ trưởng (nay là Chính phủ). Sự kiện này đánh dấu một bước chuyển mới trên đường xây dựng và phát triển của Hải quan Việt Nam.
- Ngày 20/10/1984, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Nghị định số 139/HĐBT quy định nhiệm vụ, quyền hạn và tổ chức bộ máy của Tổng cục Hải quan, lực lượng Hải quan là công cụ chuyên chính nửa vũ trang của Đảng và Nhà nước có chức năng bảo vệ chủ quyền quốc gia, an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội và phục vụ công tác đối ngoại của Đảng và Nhà nước.
III- GIAI ĐOẠN 1986 - 2005
- Ngày 24/02/1990, Chủ tịch Hội đồng Nhà nước ký Lệnh công bố Pháp lệnh Hải quan, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/5/1990. Pháp lệnh Hải quan ra đời, cơ sở pháp lý quan trọng, xác định chức năng của Hải quan Việt Nam là ""Quản lý nhà nước về hải quan đối với hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh, mượn đường Việt Nam; đấu tranh chống buôn lậu hoặc vận chuyển trái phép hàng hóa, ngoại hối, tiền Việt Nam qua biên giới"". Bộ máy tổ chức và hoạt động của Hải quan Việt Nam được xác định rõ theo nguyên tắc tập trung thống nhất, dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Hội đồng Bộ trưởng.
- Ngày 29/6/2001, Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa X đã thông qua Luật Hải quan, có hiệu lực thi hành từ 01/01/2002.
- Ngày 04/9/2002, Thủ tướng Chính phủ Phan Văn Khải đã ký Quyết định số 113/2002/QĐ-TTg chuyển Tổng cục Hải quan vào Bộ Tài chính.
Sau nhiều lần thay đổi về cơ cấu tổ chức bộ máy cho phù hợp với tình hình phát triển kinh tế - chính trị - xã hội của đất nước trong từng giai đoạn cách mạng, Tổng cục Hải quan Việt Nam hiện nay là đơn vị trực thuộc Bộ Tài chính - là cánh tay nối dài và nhân rộng sức mạnh của nền Tài chính cách mạng Việt Nam, góp phần quan trọng vào công cuộc xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.
IV- GIAI ĐOẠN 2005 – nay: Đẩy mạnh cải cách, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế
Tiếp tục các nội dung cải cách, đổi mới, bước đầu hiện đại hóa ở giai đoạn trước, Tổng cục Hải quan đã xây dựng trình Bộ Tài chính trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược phát triển Hải quan đến năm 2020, đồng thời tích cực triển khai hoàn thiện hệ thống pháp luật Hải quan: trình cấp có thẩm quyền ban hành Luật Hải quan số 54/2014/QH13 ngày 23/6/2014 và các văn bản hướng dẫn thực hiện, tham gia xây dựng Luật Thuế xuất khẩu nhập khẩu, Luật Quản lý thuế với nhiều nội dung đổi mới, cải cách tiến bộ nhằm tạo cơ sở pháp lý quản lý hải quan hiện đại và hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng.
Dấu ấn nổi bật, rõ nét nhất mà Hải quan Việt Nam đạt được đó chính là điện tử hóa các hoạt động quản lý hải quan: Từ năm 2005 thí điểm điện tử hóa thủ tục hải quan. Từ 2014, với sự giúp đỡ của Chính phủ Nhật Bản, Hải quan Việt Nam chính thức triển khai Hệ thống thông quan điện tử VNACCS/VCIS. Đến nay, hệ thống VNACCS/VCIS luôn vận hành ổn định, an ninh, an toàn với sự tham gia của gần 100% doanh nghiệp tại tất cả các đơn vị hải quan trên phạm vi toàn quốc. Hệ thống xử lý dữ liệu tập trung cấp Tổng cục với mức độ tự động hóa cao, thời gian đăng ký tờ khai hải quan chỉ còn khoảng 3 giây, thời gian thông quan đối với các lô hàng phân luồng xanh, không phải nộp thuế chỉ có 4 giây. Việc thực hiện khai báo, xử lý hồ sơ trên hệ thống VNACCS/VCIS đã rút ngắn thời gian làm thủ tục hải quan cho doanh nghiệp, giảm thiểu giấy tờ và đơn giản hóa hồ sơ hải quan.
- Hiện đại hóa thủ tục hải quan dựa trên ứng dụng công nghệ thông tin và áp dụng quản lý rủi ro trong tất cả các khâu nghiệp vụ: Thực hiện thanh toán thuế điện tử, phối hợp với 43 ngân hàng trong thanh toán thuế, phí liên quan, nộp thuế điện tử và thông quan 24/7 tạo thuận lợi cho doanh nghiệp nộp tiền thuế vào mọi lúc, mọi nơi, mọi phương tiện; giảm thời gian từ 2 ngày xuống còn 15 phút. Số thu ngân sách bằng phương thức điện tử đạt tỷ lệ trên 95% tổng số thu ngân sách của Tổng cục Hải quan, từ năm 2014 đến nay ngành Hải quan liên tục thu đạt và vượt số thu theo dự toán; Tỷ lệ kiểm tra thực tế hàng hóa đã giảm thiểu chỉ còn khoảng 5%, tổng số các lô hàng xuất - nhập khẩu giảm thời gian, chi phí cho cộng đồng doanh nghiệp.
- Triển khai hiệu quả Cơ chế một cửa Quốc gia và Cơ chế một cửa ASEAN và thực hiện kiểm tra chuyên ngành: Với vai trò là Cơ quan thường trực của Ủy ban chỉ đạo quốc gia về Cơ chế một cửa ASEAN, Cơ chế một cửa quốc gia và tạo thuận lợi thương mại, Tổng cục Hải quan đã phối hợp với các bộ, ngành tích cực triển khai các thủ tục hành chính (TTHC) mới, mở rộng phạm vi, số lượng doanh nghiệp tham gia đối với các TTHC đã triển khai thực hiện trên Cơ chế một cửa quốc gia đáp ứng mục tiêu và tiến độ đề ra tại Nghị quyết số 19-2017/NQ-CP, Kế hoạch tổng thể triển khai Cơ chế một cửa quốc gia và cơ chế một cửa ASEAN với một số kết quả nổi bật: triển khai Cơ chế một cửa quốc gia đến ngày 15/6/2020, đã có 13 bộ, ngành tham gia kết nối; 198 TTHC được đưa lên Cơ chế một cửa quốc gia với tổng số hồ sơ hành chính đã được xử lý trên Cổng thông tin một cửa quốc gia xấp xỉ 3,133 triệu bộ hồ sơ và trên 39,1 nghìn doanh nghiệp tham gia. Triển khai Cơ chế một cửa ASEAN đến thời điểm hiện tại, Việt Nam đã kết nối chính thức Cơ chế một cửa ASEAN để trao đổi thông tin chứng nhận xuất xứ mẫu D điện tử tất cả 9 nước ASEAN. Đến ngày 15/6/2020, tổng số C/O Việt Nam nhận từ các nước ASEAN là: 227.436 C/O, tổng số C/O Việt Nam gửi sang các nước là: 384.865 C/O.
+ Đẩy mạnh cung cấp dịch vụ công trực tuyến ở mức độ cao nhất: Ngành Hải quan đã triển khai mạnh mẽ về cung cấp dịch vụ công trực tuyến (DVCTT) - đã cung cấp gần 90% DVCTT mức độ 3 và 4, tiến hành rà soát, chuẩn bị cung cấp DVCTT tối thiểu mức 3 cho TTHC mới được bổ sung, sửa đổi.
+ Hiện đại hóa phương thức và trang thiết bị để phục vụ công tác kiểm tra giám sát hải quan:  nhằm tạo thuận lợi thương mại, giảm thời gian thông quan và chống buôn lậu và gian lận thương mại. Tổng cục Hải quan đã mua sắm và đưa vào sử dụng các máy móc thiết bị hiện đại như: tàu, canô chống buôn lậu trên biển, trên sông; máy soi container; máy soi hành lý; máy soi hàng hóa. Trang bị hệ thống camera giám sát tại các cửa khẩu quan trọng; seal GPS định vị giám sát hàng hóa vận chuyển chịu sự giám sát hải quan, thiết bị bay không người lái…Triển khai và mở rộng hệ thống quản lý hải quan tự động (VASSCM) tại cảng biển, hàng không của hầu hết các Cục Hải quan.
+ Ngành Hải quan đã xây dựng Đề án cải cách công tác kiểm tra chuyên ngành và đã được Thủ tướng phê duyệt tại Quyết định số 2026/QĐ-TTg ngày 17/11/2016 của Thủ tướng Chính phủ: đến nay, công tác kiểm tra chuyên ngành đã từng bước được cải thiện. Nhiều thủ tục kiểm tra chuyên ngành đã được thực hiện qua cơ chế một cửa quốc gia, văn bản pháp luật chuyên ngành đã được sửa đổi, bổ sung theo hướng giảm tỷ lệ mặt hàng phải kiểm tra chuyên ngành và áp dụng quản lý rủi ro. Hiện nay, ngành Hải quan đang tập trung xây dựng Đề án ""Đổi mới mô hình kiểm tra chất lượng hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu"" theo Nghị quyết số 99/NQ-CP phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 10/2019, theo hướng cơ quan Hải quan là đầu mối trong kiểm tra chuyên ngành.
+ Tập trung kiện toàn sắp xếp lại tổ chức bộ máy của các đơn vị trong ngành theo hướng đúng chức năng, không bỏ sót hay chồng chéo nhiệm vụ, tập trung cho những nơi, địa bàn có nhiều công việc phát sinh, quy định rõ nhiệm vụ, quyền hạn. Ngành Hải quan đã sắp xếp, tổ chức lại Chi cục Hải quan thuộc các Cục Hải quan, qua đó đã giảm được 12 Chi cục Hải quan; giảm 232 Đội, Tổ, chiếm 37,8% Đội, Tổ thuộc Chi cục; thực hiện nghiêm túc quy định về quản lý, sử dụng, đào tạo, bồi dưỡng, quy hoạch, luân chuyển, điều động, bổ nhiệm, phân cấp quản lý cán bộ, công chức theo quy định. Đội ngũ công chức Hải quan ngày càng có chất lượng để thực hiện tốt nhiệm vụ xây dựng và tổ chức thực hiện chính sách, pháp luật hải quan.
Trải qua các giai đoạn phát triển khác nhau, dù ở bất cứ đâu, trong bất cứ hoàn cảnh nào, từ những năm tháng kháng chiến cam go, ác liệt đến những tháng năm xây dựng hòa bình và đổi mới phát triển đất nước, lớp lớp các thế hệ cán bộ, công chức, viên chức, người lao động Hải quan Việt Nam trên cả nước luôn trung thành với lý tưởng cách mạng cao đẹp mà Đảng, Bác Hồ và nhân dân ta đã lựa chọn, xứng đáng là một trong những lực lượng nòng cốt trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.
Có thể khẳng định quá trình xây dựng, hoạt động của Hải quan Việt Nam trong 75 năm qua luôn gắn liền với sự nghiệp cách mạng của đất nước, dân tộc, gắn liền với sự lớn mạnh, phát triển của nhà nước dân chủ nhân dân, phục vụ tích cực cho công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Từ một tổ chức tiền thân được khai sinh ngay sau ngày giành độc lập với cơ sở vật chất hết sức nghèo nàn, nhân lực hạn chế, kỹ thuật quản lý nghiệp vụ bắt đầu từ con số không, Hải quan Việt Nam từng bước chuyển mình, từ quản lý thủ công đơn giản, đến phương thức quản lý bán thủ công với bao trăn trở vươn lên và ngày nay Hải quan Việt Nam đã xây dựng được một lực lượng lớn mạnh, từng bước tiếp cận được kỹ thuật quản lý hải quan tiên tiến, hiện đại.
Với những thành tích đạt được, Tổng cục Hải quan và nhiều tập thể, cá nhân trong Ngành đã được Đảng, Nhà nước tặng nhiều phần thưởng cao quý. Trong đó, Tổng cục Hải quan được tặng 02 Huân chương Hồ Chí Minh (năm 1995 và 2005); Huân chương Độc lập hạng Nhất (năm 2015)…